W związku z realizacją inwestycji drogowej na odcinku Tomaszów Lubelski – Hrebenne drogi ekspresowej S17 przeprowadzono ratownicze badania wykopaliskowe na stanowisku archeologicznym nr 27 w Bełżcu. Obszar objęty pracami stanowił część dużego stanowiska AZP nr 96-90/26-27 o powierzchni około 4 hektarów, z czego blisko 90 arów znalazło się w pasie budowy drogi.

Na powierzchni terenu już wcześniej widoczne były liczne zagłębienia o zróżnicowanej wielkości, interpretowane jako okopy, rowy strzeleckie oraz miejsca ukrycia ciężkiego sprzętu wojskowego. W związku z kolizją inwestycji z obszarem stanowiska właściwy urząd konserwatorski zobowiązał inwestora do przeprowadzenia badań archeologicznych przed rozpoczęciem robót budowlanych.

Prace wykopaliskowe, realizowane jesienią 2025 roku przez Fundację Dziedzictwa Archeologicznego z Wrocławia pod kierownictwem mgr Tomasza Murzyńskiego, rozpoczęto od zdjęcia warstwy humusowej i ręcznego oczyszczenia powierzchni wykopów. Umożliwiło to wyodrębnienie zarysów obiektów, ich dokumentację oraz dalszą eksplorację.

W trakcie badań zadokumentowano łącznie 203 obiekty ziemne o różnym charakterze i chronologii. Najmłodsze z nich stanowiły ziemne fortyfikacje polowe, pierwotnie łączone z okresem II wojny światowej. Analiza znalezisk ruchomych, takich jak puszki konserwowe typu „tuszonka” czy tubka pasty do zębów datowana na 1946 rok, a także relacje najstarszych mieszkańców Bełżca wskazują jednak, że obiekty te związane były ze stacjonowaniem oddziałów Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego w okresie Akcji „Wisła”.

Z bazą KBW należy wiązać pięć dużych zagłębień terenowych interpretowanych jako schrony dla czołgów i ciężarówek, którym towarzyszyło kilkanaście okopów i rowów strzeleckich. W ich obrębie odnaleziono również elementy pojazdów wojskowych.

Starsze znaleziska pochodzą z połowy XVIII wieku. W jednym z obiektów odkryto monetę – 1 krajcara z 1763 roku, natomiast inny zawierał pochówek konia. W kilku kolejnych jamach natrafiono na fragmenty ceramiki datowane na XVIII i XIX wiek.

Znacznie wcześniejsze ślady działalności człowieka związane są z kulturą trzciniecką z epoki brązu, datowaną na około 1700–1500 lat p.n.e. Potwierdzają to fragmenty charakterystycznych naczyń glinianych odnalezione w jednym z obiektów.

Najstarsze odkrycia na stanowisku wskazują jednak na obecność ludności kultury ceramiki sznurowej z końcowej fazy neolitu, datowanej na drugą połowę III tysiąclecia p.n.e. W jednej z jam grobowych odkryto pochówek wyposażony w bogaty zestaw darów, obejmujący między innymi pucharek i fragment amfory, kamienny toporek, kamień żarnowy, grociki krzemienne do strzał, siekierki oraz narzędzie krzemienne. Wyposażenie to stanowiło prawdopodobnie element rytuału pogrzebowego i miało służyć zmarłemu w zaświatach.

Obecnie pozyskany materiał zabytkowy poddawany jest szczegółowej analizie. Ostateczne wyniki badań mogą jeszcze ulec korekcie, jednak już teraz wiadomo, że stanowisko w Bełżcu ma dużą wartość poznawczą – zarówno ze względu na relikty powojskowych umocnień, jak i niespodziewaną obecność znacznie starszych zabytków pradziejowych.

Badania realizowane były przy udziale służb konserwatorskich w ramach drugiego etapu projektu „Pomoc techniczna FEnIKS dla GKZ na rok 2025”, którego celem jest wsparcie Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków w nadzorze nad pracami prowadzonymi przy zabytkach w trakcie dużych inwestycji infrastrukturalnych.

Galeria zdjęć

Następna strona