Na pierwszy rzut oka mogą wydawać się zwykłymi, niepozornymi, a nawet zaniedbanymi przeprawami. W rzeczywistości są jednak cennymi świadectwami historii kolejnictwa na Lubelszczyźnie. Dwa mosty związane z nieistniejącą już Bialską Koleją Dojazdową zostały właśnie wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa lubelskiego. Jeden z nich ma ponad 100 lat.

Decyzje o objęciu ochroną konserwatorską obu obiektów zostały wydane 10 lipca 2026 roku i są już prawomocne. Do rejestru wpisano nie tylko same mosty, ale również zachowane fragmenty dawnych nasypów kolejowych, czyli podtorza.

Pierwszy z obiektów znajduje się na terenie Cicibora Małego w gminie Biała Podlaska oraz Witulina w gminie Leśna Podlaska. To most żelazno-betonowy. Drugi most znajduje się na rzece Klukówka, pomiędzy Ciciborem Dużym a Roskoszą. Jego nitowana konstrukcja powstała około 1916–1917 roku.

Pozostałości po dawnej kolei

Oba mosty są częścią historii Bialskiej Kolei Dojazdowej – nieistniejącej już sieci kolei wąskotorowej, która przez dziesięciolecia była ważnym elementem komunikacji i transportu w rejonie Białej Podlaskiej.

Kolej została ostatecznie zlikwidowana w 1971 roku. Od tego czasu jej materialne pozostałości stopniowo znikają z krajobrazu. Niektóre obiekty zostały rozebrane, inne niszczeją, a przebieg dawnych torów w wielu miejscach jest coraz trudniejszy do rozpoznania.

Dlatego w 2026 roku do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie trafiło kilkanaście wniosków dotyczących wpisania do rejestru zabytków kolejnych elementów dawnej kolei wąskotorowej na terenie powiatu bialskiego.

Jak dotąd zakończyły się dwa postępowania – właśnie te dotyczące mostów. W przypadku pozostałych obiektów postępowania administracyjne jeszcze się nie zakończyły.

Historia sięga 1905 roku

Historia Bialskiej Kolei Dojazdowej jest znacznie starsza niż oba wpisane właśnie do rejestru mosty. Jej początki sięgają 1905 roku. Wówczas funkcjonowała kolejka o charakterze gospodarczym związana z majątkiem w Leśnej.

Znaczący rozwój sieci nastąpił podczas I wojny światowej. Niemieckie władze okupacyjne wykorzystywały kolej wąskotorową do transportu surowców i płodów rolnych z terenów nadbużańskich. W latach 1915–1916 wybudowano linię łączącą Białą Podlaską, Roskosz i Konstantynów, a rok później powstał odcinek z Roskoszy do Rokitna.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości kolej została przejęta przez polskie władze i stopniowo rozbudowywana. Powstawały nowe odcinki torów, mosty oraz infrastruktura potrzebna do prowadzenia regularnego transportu pasażerskiego.

Na przestrzeni lat kolej zmieniała również swoją nazwę. W 1923 roku funkcjonowała jako Kolej Dojazdowa Bialska, w 1928 roku jako Kolej Wąskotorowa Bialsko-Podlaska, a w latach 1930–1932 jako Koleje Wąskotorowe Bialskie. Po II wojnie światowej używano m.in. nazwy Podlaska Kolej Wąskotorowa, a w 1958 roku pojawia się określenie Koleje Dojazdowe w Białej Podlaskiej.

Most z lat 50. XX wieku

Most pomiędzy Ciciborem Małym a Witulinem nie jest najstarszym zachowanym obiektem dawnej kolejki. Powstał po II wojnie światowej, w latach 50. XX wieku. Jest jednak kolejną konstrukcją wzniesioną w miejscu, przez które wcześniej przebiegała linia kolei wąskotorowej.

Most wykonano z żelbetu. Jego konstrukcję tworzy płyta żelbetowa oparta na dwóch betonowo-kamiennych przyczółkach. Na górnej powierzchni zachowały się pozostałości słupków dawnej balustrady.

W pobliżu obiektu przetrwały również fragmenty dawnego nasypu kolejowego. Choć torów już nie ma, zachowała się geometria podtorza, dzięki czemu można rozpoznać dawny przebieg linii.

Ponad 100-letnia kratownica nad Klukówką

Znacznie starszy jest drugi z zabytkowych mostów – ten znajdujący się nad rzeką Klukówką pomiędzy Ciciborem Dużym a Roskoszą. Jego konstrukcja powstała około 1916–1917 roku, a więc ma ponad sto lat. To jeden z najstarszych zachowanych obiektów związanych z Bialską Koleją Dojazdową.

Most ma metalową, jednoprzęsłową konstrukcję kratownicową. Poszczególne elementy połączono charakterystycznymi dla tego typu konstrukcji nitami. Boczne kratownice w górnej części mają łukowy kształt, natomiast elementy poprzeczne tworzą jednocześnie podporę dla dawnego torowiska.

Zachowały się również drewniane elementy dawnej nawierzchni. Obecnie most zabezpieczają współczesne balustrady, ale jego zasadnicza konstrukcja wciąż pozwala dostrzec rozwiązania techniczne stosowane przy budowie infrastruktury kolejowej ponad sto lat temu.

Po obu stronach przeprawy zachowały się fragmenty dawnego podtorza. Od strony południowej nasyp ma około 190 metrów długości, natomiast po stronie północnej zachował się odcinek o długości około 50 metrów.

Niepozorne, ale ważne dla historii regionu

Choć oba mosty mogą dziś wyglądać niepozornie i nie pełnią już swojej pierwotnej funkcji, są ważnymi świadectwami minionej epoki. Pokazują, jak wyglądała infrastruktura kolei wąskotorowej i przypominają o czasach, gdy sieć torów łączyła miejscowości regionu bialskiego.

W ocenie konserwatorskiej oba obiekty wraz z zachowanymi odcinkami podtorza spełniają kryteria zabytków nieruchomych. Ich znaczenie wynika przede wszystkim z wartości historycznej i naukowej.

Wpisanie mostów do rejestru ma również wymiar lokalny. Bialska Kolej Dojazdowa jest częścią dziedzictwa i tożsamości regionu, a zachowane fragmenty jej infrastruktury pozwalają odtworzyć historię nieistniejącej już kolei.

Dla obu mostów wpis do rejestru oznacza więc coś więcej niż ochronę starych konstrukcji. To zabezpieczenie materialnych śladów historii, która wraz z upływem czasu coraz bardziej zaciera się w krajobrazie Lubelszczyzny.

fot. LWKZ

fot. LWKZ

fot. LWKZ