Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego powiększyła się o cztery kolejne elementy ważne dla tożsamości lokalnych społeczności. Nowe wpisy pokazują różnorodność dziedzictwa – od języka będącego fundamentem pamięci całej grupy etnicznej, przez regionalne rękodzieło, aż po specjalistyczną wiedzę rzemieślniczą.

Lista tworzona jest od 2013 roku. Jej celem jest dokumentowanie oraz wspieranie tradycji, zwyczajów, umiejętności i form przekazu, które pozostają żywe i są przekazywane kolejnym pokoleniom.

Garncarskie tradycje Chałupek

Pierwszym z nowych wpisów jest garncarstwo i ceramika figuralna ośrodka w Chałupkach. Miejscowi twórcy specjalizują się zarówno w naczyniach użytkowych, jak i ręcznie lepionych figurkach przedstawiających ludzi i zwierzęta. Powstają tam również ceramiczne kapliczki oraz charakterystyczne gwizdki.

Wyroby wykonywane są z gliny w tradycyjnym procesie, który obejmuje formowanie, suszenie, wypał i szkliwienie. Ceramikę z Chałupek wyróżniają proste zdobienia oraz rozpoznawalna kolorystyka.

Równie ważna jak same przedmioty jest wiedza warsztatowa, obejmująca lokalne nazewnictwo, techniki pracy i zwyczaje garncarzy. Umiejętności te przez lata były przekazywane w rodzinach i bezpośrednio między twórcami.

Język, który przechowuje pamięć Łemków

Na liście znalazł się także język łemkowski jako nośnik dziedzictwa kulturowego Łemków. Od wieków służy on nie tylko codziennej komunikacji, lecz także przekazywaniu wiedzy o historii, obyczajach i doświadczeniach wspólnoty.

Język zachowywany jest w rodzinnych rozmowach, pieśniach, modlitwach i opowieściach. Choć po II wojnie światowej ciągłość jego międzypokoleniowego przekazu została przerwana, obecnie łemkowski jest obecny między innymi w edukacji, kulturze, mediach oraz działalności artystycznej.

Ochrona języka ma kluczowe znaczenie dla zachowania tożsamości Łemków. Wraz ze słowami przechowywane są bowiem wspomnienia, tradycyjne nazwy, sposób opisywania świata oraz wiedza o życiu społeczności.

Słomiane ozdoby z Lubelszczyzny

Kolejny wpis obejmuje tradycję wyplatania ozdób ze słomy w Majdanie Kozłowieckim, Annoborze i Łucce-Kolonii. Rzemiosło wywodzi się z czasów, gdy słoma była powszechnie wykorzystywana w codziennym życiu mieszkańców Lubelszczyzny.

Obecnie twórcy wykonują z odpowiednio przygotowanej słomy żytniej przede wszystkim ozdoby bożonarodzeniowe, kapelusze oraz elementy wieńców dożynkowych. Poszczególne formy powstają przy użyciu tradycyjnych technik przekazywanych między pokoleniami.

Słomkarstwo pozostaje ważnym elementem lokalnej kultury. Łączy umiejętności rękodzielnicze z obrzędowością świąteczną i dożynkową, a jednocześnie pozwala zachować charakterystyczne dla regionu wzory oraz metody pracy.

Wiedza mistrzów zduńskich

Czwartym nowym elementem na liście jest tradycyjne rzemiosło zduńskie. Obejmuje ono projektowanie, budowę, naprawę i konserwację pieców kaflowych, kuchni, pieców chlebowych oraz kominków.

Praca zduna wymaga znajomości materiałów, zasad bezpieczeństwa oraz rozwiązań zapewniających skuteczne ogrzewanie. Chociaż współcześni rzemieślnicy korzystają także z nowoczesnych narzędzi i technologii, podstawą zawodu pozostaje praktyczna wiedza zdobywana przez lata.

Tradycyjnie umiejętności zduńskie przekazywane były z mistrza na ucznia. Dziś ich zachowaniu służą również warsztaty, pokazy rzemiosła i działania edukacyjne.

Konkurs Sztuki Ludowej Pałuk doceniony

O nową pozycję powiększył się także Krajowy rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wpisano do niego Konkurs Sztuki Ludowej Pałuk im. Wandy Szkulmowskiej, organizowany od 1963 roku.

Przedsięwzięcie służy ochronie, dokumentowaniu i popularyzowaniu tradycji artystycznych Pałuk. Konkurs łączy twórców reprezentujących różne pokolenia, umożliwia prezentowanie ich dorobku oraz przekazywanie wiedzy podczas warsztatów.

Towarzyszące wydarzeniu wystawy i publikacje tworzą rozbudowane archiwum pałuckiej sztuki ludowej. Dzięki temu konkurs nie tylko promuje regionalną twórczość, ale również wspiera jej zachowanie i dalszy rozwój.