Zastosowanie współczesnych metod teledetekcyjnych w archeologii ponownie przyniosło istotne ustalenia dotyczące przeszłości osadniczej wschodniej Polski. Dzięki analizie danych LiDAR oraz weryfikacji terenowej zidentyfikowano w miejscowości Świerże, położonej w gminie Dorohusk, relikty nieznanego dotąd założenia obronnego o charakterze nowożytnym.

Obiekt zlokalizowany jest nad rzeką Bug, na terenie zabytkowego zespołu dworsko-parkowego objętego ochroną konserwatorską. Pomimo czytelnej formy krajobrazowej nie został on wcześniej jednoznacznie rozpoznany ani pod względem funkcjonalnym, ani chronologicznym. Dotychczas uznawano go za pozostałość wczesnośredniowiecznego grodziska.

Przeprowadzona analiza form terenowych wskazuje jednak na cechy charakterystyczne dla założenia fortyfikacyjnego związanego z nowożytną architekturą obronną. Zachowany fragment północno-zachodniej części obejmuje jeden z narożników o wyraźnie bastionowym charakterze. Układ zachowanych reliktów ziemnych pozwala przypuszczać, że pierwotnie było to znacznie rozleglejsze założenie o zarysie zbliżonym do prostokąta, z bastionami zamykającymi naroża.

Rozwiązania tego typu są typowe dla stałych lub półstałych fortyfikacji bastionowych kształtowanych w odpowiedzi na rozwój broni palnej i zmieniające się zasady sztuki wojennej. W strukturze obiektu widoczne są elementy systemu bastionowego formowanego zgodnie z zasadami szkoły francuskiej. Obecnie relikty zajmują powierzchnię około 0,4 ha, jednak pierwotnie założenie mogło obejmować obszar nawet 1,5 ha o wymiarach około 120 na 140 metrów. Zachowane nasypy wałów osiągają miejscami wysokość do 2 metrów.

Istotnym potwierdzeniem istnienia obiektu jest jego oznaczenie na austriackiej mapie wojskowej „West Galizien” z lat 1801–1804. Wskazuje to, że już na przełomie XVIII i XIX wieku fortalicjum znajdowało się w stanie ruiny i nie pełniło pierwotnej funkcji obronnej. Można przypuszczać, że zaprzestanie jego użytkowania nastąpiło najpóźniej w połowie XVIII stulecia.

Mapa Heldensfelda – oprac. G. Mączka

Analiza późniejszych materiałów kartograficznych sugeruje, że południowa część dawnych umocnień została rozplantowana i zatarta w wyniku działalności rolniczej oraz przekształceń związanych z zakładaniem parku na przełomie XVIII i XIX wieku. Ostateczne zniszczenie tej partii założenia nastąpiło prawdopodobnie w XIX wieku, w trakcie budowy świątyni pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła, co doprowadziło do całkowitego zatarcia reliktów w tej części.

Zachowane przekazy źródłowe wzmacniają hipotezę o nowożytnym pochodzeniu obiektu. W dokumentach z końca XVII wieku pojawia się wzmianka o „okopie” nad Bugiem, natomiast w 1785 roku pole orne w miejscu zniszczonego założenia określano mianem „wału”. Fortalicjum mogło powstać z inicjatywy właścicieli dóbr Świerże – rodziny Olędzkich – lub wcześniej, w związku z działalnością Mikołaja Firleja z Dąbrowicy.

Budowa tego typu umocnień wpisywała się w realia polityczne XVII i początku XVIII wieku, naznaczone konfliktami zbrojnymi i destabilizacją sytuacji militarnej na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej. Rejon nadbużański, jako obszar przygraniczny, sprzyjał powstawaniu prywatnych założeń obronnych o charakterze szlacheckim.

Dalsze ustalenia dotyczące historii fortalicjum w Świerżach możliwe będą po przeprowadzeniu szczegółowych badań archeologicznych oraz pogłębionych analiz historycznych. Mogą one pozwolić na określenie relacji przestrzennych pomiędzy dawnym założeniem obronnym a późniejszą rezydencją dworską, a także uchwycenie etapów przekształceń całego zespołu.

Warto również przypomnieć, że w czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1792 roku majątek w Świerżach pełnił funkcję głównego obozu wojsk tzw. dywizji ukraińskiej dowodzonej przez księcia Józefa Poniatowskiego. Stąd planowano wysłanie wsparcia dla wojsk generała Tadeusza Kościuszki broniących się pod Dubienką.