Kwatera z mogiłami żołnierzy Armii Czerwonej, którzy polegli w lipcu 1944 roku na terenie Lublina, została utworzona na cmentarzu przy ul. Białej w związku z koniecznością dokonania ich pochówków. Pierwotnie znajdowała się ona tuż przy wejściu na nekropolię od strony ul. Białej, zaraz po prawej stronie. Jej obecna forma pochodzi z lat 1973-1974, kiedy to po dokonaniu ekshumacji szczątków żołnierzy, w centrum nowej kwatery wzniesiono mauzoleum w formie „hełmu”.

Dzisiejszy stan techniczny obiektu, a przede wszystkim jego centralnego elementu, jakim jest usytuowany na niewielkim wzgórku ów „hełm”, pozostawia wiele do życzenia. Całe wzniesienie terenu zostało przed Świętem Zmarłych w ubiegłym roku ogrodzone, umieszczono również tabliczki z napisem „Uwaga niebezpieczeństwo”. Zewnętrzne oznaki niszczenia widoczne są już z daleka. Do dziś jednak w tym miejscu nic się nie zmieniło.

Jak przed rokiem wyjaśnił Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków dr Dariusz Kopciowski, Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich zlokalizowane jest na części wojskowo-komunalnej zespołu cmentarzy przy ul. Lipowej w Lublinie, który to jest wpisany do rejestru zabytków województwa lubelskiego. Ponadto zostało ono ujęte w Wojewódzkiej i Gminnej Ewidencji Zabytków miasta Lublina. Z uwagi na położenie obiektu na zabytkowym terenie nekropolii, przeprowadzenie prac konserwatorskich i remontowych, robót budowlanych czy też innych działań wymaga uzyskania pozwolenia Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wydanego w formie decyzji administracyjnej.

– (…) żadne działania na terenie całej zabytkowej nekropolii przy ul. Lipowej, w której skład wchodzi również cmentarz komunalny i cmentarz wojskowy przy ul. Białej, nie mogą być podejmowane bez wiedzy i zgody Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie – zauważył dr Dariusz Kopciowski. – Mauzoleum, jako obiekt grobownictwa wojennego, zgodnie z ustawą o grobach i cmentarzach wojennych pozostaje pod opieką państwa, które równocześnie finansuje ich utrzymanie.

Znamienny jest więc fakt, że przed ewentualną rozbiórką obiekt ten chroniony jest wpisem do rejestru zabytków i koniecznością wydania zgody przez WKZ. Lecz brak funduszy na remont nie leży w gestii ratusza. Monika Głazik z Biura Prasowego w Kancelarii Prezydenta Miasta Lublin rok temu już zaznaczyła, iż środki na remonty i konserwację są zabezpieczane w budżecie wojewody. Ten zaś. w miarę posiadanych możliwości przekazuje środki finansowe gminom na realizację zadań, których zakres jest uzgadniany.

– Nie jest możliwe przeznaczanie środków bezpośrednio z budżetu gmin, w tym Miasta Lublin. Na utrzymywanie obiektów co roku podpisywane są porozumienia z Wojewodą Lubelskim, który przekazuje na ten cel środki finansowe i określa zakres prac. Kwatera z mogiłami (żołnierzy red.) Armii Czerwonej na cmentarzu komunalnym przy ul. Białej, tak jak wszystkie obiekty grobownictwa wojennego, objęta jest bieżącym utrzymaniem przez Gminę Lublin, w którego ramach wykonywane są prace porządkowe, takie jak koszenie trawy czy zbieranie zanieczyszczeń – zaznaczyła Monika Głazik.

Słowa przedstawicielki lubelskiego ratusza odnośnie opieki nad kwaterą wojenną z mauzoleum żołnierzy Armii Czerwonej w charakterystycznym kształcie hełmu potwierdza także Biuro Wojewody Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego. Ale jak ani funduszy na remont nie było w roku ubiegłym, tak nie ma ich nadal i nie zanosi się, że się znajdą w najbliższej przyszłości.

– (…) utrzymanie i remonty nekropolii wojennych należą do zadań wojewodów – deklaruje Marcin Bubicz, rzecznik prasowy Wojewody Lubelskiego – jednak realizowane są one każdorazowo za pośrednictwem jednostek samorządu terytorialnego (tj. gmin) w ramach zadań zleconych z zakresu administracji rządowej, z którymi wojewoda zwiera stosowne porozumienia. Przekazywanie środków finansowych na zadania remontowe następuje po wnikliwej analizie istniejących możliwości budżetowych oraz zapotrzebowania zgłaszanego przez same gminy. Na tych zasadach corocznie zawierane są porozumienia, w tym m.in. z Gminą Lublin, która na terenie miasta realizuje utrzymanie porządku na wszystkich obiektach grobownictwa wojennego oraz w miarę potrzeby, w zakresie zależnym od otrzymanych środków, prowadzi prace konserwacyjne i remontowe. Opieką objęta jest również kwatera wojenna wraz z mauzoleum, położona na cmentarzu komunalnym w Lublinie przy ul. Białej – której dotyczy przesłane zapytanie dziennikarskie.

Jednakże, jak zwykle, brakuje pieniędzy na tego rodzaju wydatki:

– (…) przyznany Wojewodzie Lubelskiemu w budżecie państwa limit środków finansowych na remonty i utrzymanie grobów i cmentarzy wojennych wynosi łącznie 300.000 zł (na marginesie zaznaczam, że od 2017 roku jest to niezmienna kwota) – kontynuuje rzecznik prasowy WL. – Na terenie województwa lubelskiego znajduje się natomiast ponad 1300 takich obiektów, które objęte są ustawową opieką Wojewody Lubelskiego (w tym prawie 250 cmentarzy wojennych). Należy także wspomnieć, że łączne zapotrzebowanie finansowe na remonty grobów i cmentarzy wojennych zgłoszone przez wszystkie gminy województwa lubelskiego wynoszą kolejno – w 2022 r. kwota: 6.560.090 zł, w 2023 r. kwota: 5.782.917 zł, w 2024 r. kwota 5.606.977 zł, w 2025 r. 5.729.827 zł. Natomiast w 2026 roku zgłoszone dotychczas wnioski opiewają na łączną kwotę 7.232.533 zł. Wspomnianą kwotę w sposób oczywisty należy powiększyć o wydatki związane z konserwacją i bieżącym ich utrzymaniem, które w tym roku wynoszą 1.063.129 zł, zaś według przedstawionych szacunków w następnym roku będzie to kwota nieco mniejsza bo 927.800 zł. Oznacza to, że łączne zapotrzebowanie finansowe na bieżące utrzymanie obiektów grobwnictwa wojennego oraz ich remonty w 2025 roku wyniosło 6.792.956 zł, natomiast w następnym 2026 roku będzie to już kwota 8.160.333 zł.

Rzeczywiście, przy niezwiększanym przez państwo od 8 już lat limicie finansowym na tego rodzaju działania (300 tys. zł) i prawie 7-milionowym zapotrzebowaniu naszego województwa na remonty w danej sferze, lubelski decydent ma nie lada problem w jakimkolwiek rozdysponowywaniu przedmiotowych środków.

Ostatni remont „hełmu” przeprowadzony był w sierpniu 2002 r. przez Ambasadę Federacji Rosyjskiej i polegał na oczyszczeniu tablic oraz remoncie cząstkowym alejek asfaltowych. Tak więc przez ponad 23 lata na terenie Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich żadne prace remontowo-konserwatorskie nie były prowadzone ani przez właściciela terenu całej nekropolii – Gminę Miasta Lublin, ani przez rosyjską ambasadę, odpowiedzialną przynajmniej moralnie za stan obiektu.

Okazuje się jednak, że już ponad 7 lat temu Urząd Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, monitując sprawę niszczejącego obiektu pamięci żołnierzy Armii Czerwonej na cmentarzu przy ul. Białej, informował podmioty odpowiedzialne za jego bieżące utrzymanie o pogarszającym się i wymagającym interwencji stanie technicznym mauzoleum. Ale oczekiwanego skutku nie było. Nadto wiadomo, że do dziś nikt nie wystąpił do UWKZ o wydanie pozwolenia na przeprowadzenie ani prac remontowych, ani konserwatorskich, bez którego to dokumentu – jak wiadomo – żadna ingerencja remontowo-budowlana nie jest możliwa na terenie tej zabytkowej nekropolii. Powodem zaś takiego stanu rzeczy – jak dowodzi Urząd Wojewódzki – jest permanentny brak środków finansowych.

– W roku 2023 pogarszający się stan wyżej wymienionej kwatery (głównie mauzoleum) został zgłoszony przez Ambasadora Federacji Rosyjskiej oraz Wydział Zieleni i Gospodarki Komunalnej Urzędu Miasta Lublin – doprecyzowuje Marcin Bubicz. – Ambasador Federacji Rosyjskiej został 30 sierpnia 2023 roku poinformowany przez Wojewodę Lubelskiego, że remont przedmiotowego mauzoleum będzie mógł zostać uwzględniony w planie remontów obiektów grobownictwa wojennego w 2026 r. Ambasador FR przekazał w odpowiedzi we wrześniu 2023 r. informację na piśmie, że nie jest możliwe współfinansowanie remontu przez stronę rosyjską. Od tamtego czasu nie było żadnych wniosków czy monitów ze strony rosyjskiej w sprawie remontu przedmiotowego obiektu.

Obecna sytuacja polityczna, a przede wszystkim trwająca wojna na Ukrainie i zaangażowanie naszego kraju po stronie Kijowa, nie sprzyjają ewentualnej pomocy Rosji w ratowaniu miejsca pamięci poległych żołnierzy byłego Związku Radzieckiego, którego FR jest nie tylko prawnym następcą, ale także i spadkobiercą w sferze pamięci narodowej. Polska zaś nie ma na tyle środków finansowych, aby w pełni zabezpieczyć tego rodzaju wydatki. Zupełnie natomiast inaczej postępuje Ambasada Austrii, która w dużej mierze dofinansowuje remonty i bieżące utrzymanie kwater wojennych żołnierzy dawnej Monarchii Austro-Węgierskiej poległych w trakcie I wojny światowej, a pochowanych na naszych ziemiach.

– (…) w okresie od września 2023 r. do września 2025 r. żaden potencjalny wykonawca nie zgodził się na podjęcie doraźnej naprawy lub zabezpieczenia powierzchni budowli (hełmu) – wyjaśnia rzecznik prasowy Wojewody Lubelskiego. – Jako przyczynę wskazano konieczność wykonania całościowego remontu mauzoleum (wymiana, oczyszczenie i uszczelnienie okładzin), gdyż tylko wtedy można zapewnić należytą jakość i trwałość efektów prac budowlanych. Szacowany koszt remontu mauzoleum według opracowanego kosztorysu wynosi blisko 320 tys. zł. Powyższe oznacza, że koszt remontu może znacznie przekroczyć limit rocznego budżetu Wojewody Lubelskiego na utrzymanie, konserwację, remonty i zabezpieczenia wszystkich nekropoli i grobowców wojennych na terenie województwa lubelskiego. W związku z powyższym Urząd Miasta Lublin nie ogłosił w 2025 r. przetargu na prace remontowe przy mauzoleum, gdyż potencjalne środki finansowe na remont ww. obiektu nie mogły zostać uwzględnione w planie finansowym przeznaczonym na remonty obiektów grobownictwa wojennego na ten rok.

Jak udało się nam ustalić, najbardziej newralgicznym momentem w postępującej destrukcji mauzoleum jest odpadająca wykładzina „hełmu”. Na usta więc ciśnie się pytanie, czy nie wystarczyłoby całkowicie pozbawić przedmiotową budowlę owych płytek, a całość następnie jeszcze raz przeglądnąć pod względem technicznym? W wypadku zaś braku bezpośredniego innego niebezpieczeństwa można byłoby zdemontować zabezpieczający wejście prowizoryczny płot i tym samym umożliwić podejście do obiektu. Bowiem nie bez podstaw już od ponad roku pojawiają się opinie, iż cała ta sytuacja może wkrótce skutkować ewentualnością rozbiórki Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich – wymuszoną lub oczekiwaną przez niektóre siły społeczno-polityczne.

– Działania w celu rozbiórki obiektu nie są planowane, ani tym bardziej podejmowane – zapewniała rok temu ówczesna przedstawicielka Wojewody Lubelskiego Małgorzata Torbicz.

Z tymi słowami koresponduje opinia obecnego rzecznika prasowego WL:

– Ze względów bezpieczeństwa obiekt w 2024 r. wyłączono z użytkowania i otoczono siatką, jednakże należy wyraźnie podkreślić, że działanie to nie ma na celu pogorszenia stanu technicznego tego pomnika, a służy bezpieczeństwu odwiedzających cmentarz.

Galeria zdjęć

Poprzednia strona Następna strona

Tekst Leszek Mikrut